TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Prof. Dr. Funda TOPRAK [1]

Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Böl. Öğr. Üyesi

TARİHİ METİNLERDEN TÜRKÇE TERİM BİLİMİNE KATKILAR

Latince son sınır anlamındaki “terminus” sözcüğüne benzetilerek Türkçe der-(Eski şekli ter-) fiilinden isim yapılarak türetilmiş bir sözcük olan terim yerine Osmanlı Türkçesinde “ıstılah” kullanılmaktaydı. Istılah-ı edebiyyye, ıstılah-ı fenniye gibi alana yönelik adlarla kullanılan terim, Türkçe’de eskiden beri tartışılagelen konulardan biridir. “Türkçenin bilim dili olamayacağı, bilim dilindeki sözcüklerin alındıkları ya da yaygın kullanıldıkları dildeki şekliyle kullanılması” gibi bilimsel temelden uzak ve yanlış düşüncelere dayanan kanının aksine Türkçe en eski yazılı kaynaklarından bugüne kadar kendi terimini üretme yoluna gitmiştir. Türetilen terimlerde anlam ve kök ilişkisi dikkate alınmış, benzetme ve eğretileme gibi söz sanatları kullanılmıştır. Bu çalışmada Türkçenin tarihi metinlerinde tespit edilen çeşitli bilim alanlarına ait terim özelliği gösteren sözcüklerden örnekler verilerek Türkçenin terim yapma gücü ve terim yapma yollarının çeşitliliği üzerinde durulacaktır.

Karahanlı Türkçesi dönemine ait Kutadgu Bilig’de Allah’ın kadir sıfatı “ugan”, yine Allah’ın ebediliğini anlatan kadim sözcüğü “bayat”, Arapça resul, nebi, Farsça peygamber sözcükleri “yalavaç, elçi” sözcükleriyle karşılanır. Yine Karahanlı Türkçesinde bugün kullandığımız, dilimize Farsçadan geçmiş namaz sözcüğü “yükünç” terimiyle ifade edilmektedir.

Türkçenin ilk sözlüğü Divanu Lugati’t Türk’te turum “birinin boyu kadar uzunluk” (DLT III:47), oktam “bir ok atımı mesafe” (DLT I:107), yıgaç “bir fersahlık uzunluk” (DLT III:8) gibi uzunluk terimleri de Türkçedir.

Eski Anadolu Türkçesine ait Kur’an Tercümesinde dua sözcüğünün terim olarak karşılığı “okımaklık” (Kuyma 2017:85), kefaret sözcüğünün terim karşılığı “yazuk giderici” (Kuyma 2017:290) olarak tespit edilmiştir.

Tine tarihi sözlüklerden Burhan’ı Ka’tı’da Yunanca, Farsça ve Moğolca pek çok terimin Türkçe karşılıkları da verilir. Örneğin Yunanca bertiskun, Arapça tin-i ahmer terimlerinin karşılığı aşı boyası (BK 2000:75), Farsça şifterek, Arapça hamham sözcüğünün karşılığı benzetme kullanılarak oluşturulmuş sığır dili (BK2000:732), tarik teriminin karşılığı irte yıldızı “sabah yıldızı, zuhal yıldızı” (BK2000:751)dır.

Bu çalışma sonucunda Türkçenin terim üretme gücü ve zenginliğini gösterebilmeyi amaçlamaktayız.

Tarih/Yer:

15.11.2017.  (GASPIRALI İSMAİL SALONU) . 09.00-09.15