TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Prof.Dr. Gülbanu Kosımova

Abay Kazak Milli Pedagoji Üniversitesi

KAZAK TOPONOMİLERİNİN TARİHİ ÖZELLİKLERİ

Nice yüzyılı kapsayan toponomilerin etimolojisini araştısak, onlardan bir grup eski devirlere gider, ikinci bir grup orta asrırla ilgilidir, birazı ise sonraki dönemleri içine alır. Kazak toprağı tamamıyla tarihi şeceredir, tarihi şecere özelliği Kazakların mekan ettiği yerleri ile sularına, köy ve kasabalarına koyduğu isimlerden görülür. Yer ve su adlarını karşılaştırmalı araştırmanın dil tarihi için önemi çok büyüktür, çünkü adlanmalarda eski Türklük kelimelerini görebiliriz. Halk yer ve su adlarını belirli bir nedenlere, gelenek ve göreneklere, inanışlara ve yeraltı kaynaklarına bağlı koymuştur. Her isimde büyük anlam, sır ve şecere yatmaktadır.

Bu adlanmaların değişikliğe uğramayıp saklandığı en eskileri göller ve nehirler, denizler ve dağ adlarıdır. Toponomiler grubundaki eski sözler dil tarihi için değerli malzemeler verir. Örneğin, Kazakistan ve Kırgızistan sınırlarındaki Tyan-Şan dağlarının adı Türklerin tarihi oluşunu beyan eder. “Tyan-gök, şan-dağ” buradan çıkacak anlam “gökdağı”. Dağ adınının içerisindeki şan/şon/san sözü “dağ, gök delen yükseklik” anlamında çok eski devirlerde kullanılmıştır. Sonradan Eski Türk devrinde “şan” sözü makamı belirtmeye geçmiş, yani Hun önderlerinin lakap adı olmuştur. Şanyuy makamının verdiği anlam “yüksek, üst”’tür.

Kazakistan topraklarındaki milyonca yer ve su adlarının ne zaman ve nerede ortaya çıktığını araştırmak Kazak yerinin tarihini bilmeye, eski insanların bakışını anlamaya, inanışlarını belirlemeye, günlük yaşamını öğrenmeye yol açar. Tarihi sözlerin değerli önemi burada yatmaktadır. Eski devirde bile kelime hazinesinin bol olduğu, coğrafi adların türüne, özelliğine, herbirinin kendine has işaretlerine göre tam nitelendirebilmesi bizi şaşırtmaktadır. Çok eski zamanlarda konulan adlar değişik toplumsal ve siyasi durumlara göre seslendirilme bakımından değişikliğe düşüp, içerdiği seslerin değişmiş, elisiona uğramış yani değişik ses değişmelerine uğramıştır. Eski Türk dilinin kurallarına dayanarak ana Türk dilleri bilgilerinin tahlili esasında yer ve su adlarının anlamını tam olarak belirleyebiliriz. Tarihi sözlerin etimolojisini açmak eski Kazak topraklarında saklanmakta olan bol sırı çözmeye yardım etmekle kalmaz, Kazak dilinin bizim devrimize değinki sayısız asırlara gidecek tarihini öğrenmeyi sağlar. Ural-Altay dil grubuna giren Türk dillerinin içinde Kazak Dilinin yerini belirlemeye yardım eder.

Tarihi sözlerin etimolojisini araştırmada başka dillerin, akraba dillerin materyallerine dayanmak da yerinde olur.

Anahtar Kelimeler:

toponimi, anlam, etimoloji, ses değişiklikleri, tarihi kelime bilgisi.

Tarih/Yer:

14.11.2017.  (BAHTİYAR VAHABZADE SALONU) . 11.15-11.30