TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Doç. Dr. Gülnaz YAGAFAROVA

Rusya, Ufa (Rusya Fenler Akademisi Ufa Araştırma Merkezi Tarih, Dil ve Edebiyat Enstitüsü)

YABANCI DIL OLARAK TÜRKÇE ÖĞRETIMINDE ÇEVRIM IÇI SÖZLÜKLER

Bu bildiride İnternet ortamında bulunan Türkçe elektronik sözlüklerden Rusya şartlarında yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kullanılabilecek en uygun sözlükler ve İnternet bağlantıları dile getirilmektedir. Türk Dili Kurumu tarafından hazırlanan online sözlükler başta olmak üzere bu leksikografik çalışmaların özellikleri ve bir birinden farklı tarafları incelenmektedir. Yabancı dil öğretiminde web tabanlı sözlüklerin üstün tarafları çizgilenmektedir, kullanımı, her yerden kolay ulaşılabilmesi, hemen güncelleştirilebilmesi ve diğer üstünlükleri çevirim içi sözlükleri öğrenciler için inanılmaz şekilde önemli ders kaynayı yapmaktadır. Ayrıca çok dilli online sözlüklerin imkanları birebir artmaktadır. Bu yüzden Rusya şartlarında yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kullanılabilecek çevirim içi sözlükler gözden geçirilmelidir.

Anahtar Sözcükler: yabancılara Türkçe öğretimi; web tabanlı sözlükler; çevirim içi sözlükler; söz varlığı; Türk dili; Başkurt dili

Günümüzde insanı bilgi, bilgisayar teknolojisi, bilgi ortamı ile temas dışında düşünmek çok zordur. Son 20 yıl içinde bilgisayar teknolojileri çok hızlı değişmiştir ve eğitim sisteminde yaygın bir şekilde yer almıştır. Hem ana dili hem de yabancı dil öğretiminde bilgisayar teknolojileri düzenli olarak ele alınır [Bahavetdinova, Yagafarova 2008: 32-38]. Özellikle yabancı dil öğretiminde bu teknolojiler önem arz eder [Kozikoğlu 2013: 373]. Öğrenilen dilden, bu dilde konuşanlardan uzakta oturan yabancı dil öğretmeni ilk önce multimedya programlara, çoklu ortama, multimedya unsurlarına başvurmaktadır. Bunların başında İnternet araçları, Genel Ağ imkânları gelmektedir. Dil öğretiminde kısa ve uzun metrajlı filmler, müzik, video, bilgisayar oyunları başvurulan önemli kaynaklardandır. Bu çalışmada yabancı dil öğretiminde önemli ders materyallerinden biri olarak çevirim içi sözlüklerin kullanımı ve Rusya’da Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kullanılan online sözlükler üzerinde durulmuştur.

Her dilin öğretimi, sözcük öğrenmekle başlar. Kelime öğretimi, dil öğretiminin temeli sayılır [Doğan 2014: 89]. Ancak bir yabancı dili iyi düzeyde konuşmayı isteyen kimsenin, güncel konuşmada ihtiyaç duyabileceği sayıda kelime bilmesi, kısa vadede yeterli olsa bile uzun vadede yeterli değildir. Bunun için insan devamlı surette sözlüklere başvurmalıdır.

Ama zaman yerinde durmaz, âdetler değiştüğü gibi günümüzde sözlükler de çok değişmiştir. Bilgisayar teknolojilerinin gelişimiyle basılı sözlüklerin yerini büyük oranda çevirim içi sözlükler aldı. Bu online sözlükler basılı sözlüklere nazaran daha işlevseldir. Sayıları ise Genel Ağ’da oldukça çoktur. Örneğin, Google tarayıcısına “Türkçe-Rusça Sözlük” yazıldığında 1150000 civarında; “Rusça-Türkçe Sözlük” yazıldığında ise 837000 civarında bağlantı bulunmaktadır. Bu bağlantıların çoğu kelimelerin anlamını vermesinin yanı sıra onların cümle içerisinde kullanımlarını da vermektedir.

Bu sözlüklerden biz, Rusya’nın Başkortostan Cumhuriyetinde oturarak, kendi eğitim-öğretim ve çevirme faaliyetimizde birkaç sözlüğü daha çok ve sık kullanmaktayız. Bize göre, bu etkinlikler öğretim, ders için daha iyidir ve yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde uygundur.

İnternette kullanılan çevirim içi sözlüklerin başında Türk Dil Kurumunun sözlükleri gelmektedir. Kurumun internet adresinde tematik olarak pek çok sözlük bulunur. Bu sözlükler, gerek Türkçe kelime anlamı gerekirse kelimelerin yazımı bakımından temel, güvenilir kaynaklardır. Burada aynı zamanda 14 sözlük (Güncel Sözlük başta olmak üzere terim sözlükleri ve diyalekt materyallerini içeren sözlükler) ve Yazım Kılavuzu da vardır. Bu sözlükler, kelime sayısı göze alındığında Türkiye Türkçesinin sözvarlığı ve Türkçe’nin zenginliği gösterir. Mesela, Güncel Sözlük’te 121.509 sözcük bulunur. Bu sözlük, Türkçenin en güncel, güvenilir ve gelişmiş sözlüğüdür. 1945’ten beri yayımlanan Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük’ünün Genel Ağ'daki sürümüdür” [Güncel Sözlük]. Büyük Türkçe Sözlük, 616.767 kelime ve değimleri içerir [Büyük Türkçe Sözlük]. İki sözlük de devamlı surette güncellenmektedir. Bunun yanı sıra Türk Dil Kurumunun internet adresindeki sözlüklerden kullanıcı, antroponimiya (Kişi Adları Sözlüğü), mahsus leksika (Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü, İlaç ve Eczacılık Terimleri Sözlüğü, Ekonometri Terimleri Sözlüğü), yerel kelimeler (Türk Lehçeleri Sözlüğü, Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü), etimoloji bilgiler (Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü), kelimelerin anlam özellikleri (Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü, Zıt Anlamlı Kelimeler Sözlüğü), sözcüklerin dilde kullanım özellikleri (Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Tarama Sözlük) ile ilgili bol miktarda malzeme bulabilir. Kurumun internet adresinde ayrıca Sitede uygulamalı bilime ait sözlükler de (Türk İşaret Dili Sözlüğü, Sesli Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu) mevcuttur.

Türk Dili Kurumu internet adresinde, Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu uygulamasında Türkiye Türkçesinin yeni kelimelerle zenginleşmesi ve Türkiye’de dilin gelişimi ile ilgili bilgiler verilir. İçinde bulunduğumuz bilgi çağında kültürel ve bilimsel gelişmeler dili de etkilemektedir. Bu etkilenme neticesinde yeni kelimelere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu uygulamada Türkçe kökenli sözcükler vasıtasıyla dile yeni giren kavramalara karşılıklar sunulmaktadır.

Bu kılavuz; yazı dili, ağızlar, tarihî metinler ve çağdaş Türk lehçelerindeki sözcükler dikkate alınarak oluşturulmuştur.[1] Örneğin, bilgisayar terimleri ile ilgili birçok kelime (yazıcı, çıktı, kalembellek) icat edilmiştir. Böylesi bir çalışma Türkî diller için güzel bir örnek teşkil etmektedir. Aslında yeni kelimelerin türetimi, eski Sovyetler Birliği’ne bağlı halkların dillerinde doksanlı yıllarda aktifleşmişti. Mesela, Başkurt Türkçesinde ????????? ‘eczane’ < ????? ‘ilaç’ + ???? ‘hane’, ????????? ‘kuaför’ < ????? ‘kıvrık’ + ???? ‘hane’, ???????? ‘taraftar’ < ????? ‘acı çeken’ + -??? ‘ismin yapım eki’, ???h???? ‘koruma’ < ??? ‘can’ + h???? ‘koruyucu’, ???h???? ‘çizgi film’ < ??? ‘can(lı)’ + h???? ‘resim’, ???? ???????? ‘cep telefonu’ < ???? ‘cep’ + ??????? ‘telefon’ gibi pek çok kelime türetildi ve aktif bir şekilde kullanıma girdi. Günümüzde ise böylesi çalışmalar ne yazık ki istenilen seviyede değildir; aslında bu meselede Türkiye başka Türk halklarına en parlak örnek gösterir ve önde gidenlerdendir.

Çeviri yaparken Türk Dili Kurumu sitesinde bulunmayan kelimelere de rastlanılabilmektedir. Bu durumda özel sözlüklere (hukuk, tıp, sağlık, bankacılık, finans, inşaat, mimarlık, mühendislik, otomotiv, muhasebe, bilişim ve bilgisayar terimleri ve deyimler) başvurulmaktadır. Örneğin, çevrim içi terminoloji sözlüklerinden Tıp Terimleri Sözlüğü, Yerel Bitki Adları (Latince tercümeleri ile yerel bitki isimleri sözlüğü) vb. gibi sözlüklere dayanmaktayız.

Buna ek olarak, bir yabancı dili öğrenirken bu dilde konuşan halkın dünya görüşünü, gelenek ve göreneklerini de öğrenmelisin. Belli ki, bunun gibi bilgiler tüm sözlüklerde yer almaz. Ayrıca gelenek ve adetlerin yerel özellikleri vardır. Türkiye’nin şehirlerine ve bölgelerine ait web sitelerinde yer alan etnografik bilgilere rastlayınca, biz artık bu sitelere başvuruyoruz.

Yabancı dil öğretiminde öğrenilen dilin konuşulduğu ülke, yaşamı, dünya görüşü önemli unsurlardır. Bu türden bilgiler daha çok diyalektoloji ve etnografya terimleri sözlüklerinde bulunur. Nesnelerin bazı yerel adları, Türk Dil Kurumu sözlüğünde bulunmayabilir. Bu durumda ağızlar ve tarama sözlüklerine başvurulur. Bu sözlükler vasıtasıyla öğrenilen kelimeler, öğrencilerin ilgisini çekmekte ve dikkatlerini canlı tutmaktadır.

Tüm bunlar bir yabancı dili öğrenmek için çok iyi gelir, çünkü ulaşılan tüm materyaller, dili daha geniş bir şekilde, kelimelerin tüm manalarıyla anlamasını sağlar, öğrencilerin hafızasını ve dikkatini geliştirmeye yardımcı olur, sözcüklerin sadece edebi versiyonlarını değil, yerel lehçelerde kullanılan varyantları da bilmelerine, böylece yabancı dil sözvarlığını oldukça zenginleştirmelerine yardımcı olur.

Türkçenin yabancı dil olarak öğreniminde iki dilli sözlükler daha çok kullanılır. Basılı sözlüklerin sayısı internet sözlüklerine nazaran daha azdır ve genellikle iki ya da üç dillidir. Diğer taraftan basılı sözlükleri güncelleştirmek çok zordur ve uzun zaman ister. Bu bakımdan online sözlükler daha kullanışlıdır.

Başkortostan şartlarında online çeviri yapılırken genellikle, dic.academic.ru (http://dic.academic.ru) sitesindeki sözlükler kullanılır. Başkortostan’da iki dillilik (Rusça-Başkurtça, Rusça-Tatarca vb.) olduğu için bu internet adresindeki Rusça-Türkçe ve Türkçe-Rusça Sözlükler kullanılır. Bu sözlükler, kelime ve kelime gruplarının (ikileme ve tamlamalar) çevirilerini içerir. Bu internet adresinde 90 civarında dilden sözlük mevcuttur. Bunlardan bazıları Azeri, Başkurt, Kazak, Kırgız, Kırım Tatarcası, Tatarca, Tıva, Özbek sözlükleridir. Başkurt dilinden çeviriler için “Başkurtça-Rusça Sözlük”ten faydalanılır. Başkurtça-Türkçe sözlükler şimdilik yoktur. Ancak Rusya Fenler Akademisi’nin Ufa Araştırma Merkezi Tarih, Dil ve Edebiyat Enstitüsünde 10 cilt halinde yapılması planlanan Başkurt Dilinin Akademik Sözlüğü (editörü Dr. Prof. F. Hisamitdinova) üzerinde çalışmalar devam etmektedir. Şu an sözlüğün 8. cildi yayımlanmıştır. Sözlükte madde başı kelimeler, Rusça, İngilizce ve Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Oldukça kapsamlı olan “Başkurt Dilinin Akademik Sözlüğü” proje çalışmaları tamamlandığında internet ortamına aktarılması düşünülecektir.

ABBYY Lingvo Şirketi hazırlayan otomatik çevirme ürünleri, kolayca anlaşılır ve çok rahat kullanılabilir kaynaklardır; bu programda otomatik çeviri çok yüksek bir seviyeye getirilmiştir. Ayrıca çeviri için imleci sözcüğe getirmek yeterlidir. Bu programın veritabanında Türkçe çeviri sözlükler yeterli sayıdadır. Bu nedenle, öğrenciler, eğitim faaliyetlerinde ABBYY Lingvo sözlüklerini memnuniyetle kullanmaktadırlar.

Ayrıca, eğitim-öğretim faaliyetimizde aşağıdaki çevirim içi sözlükleri de amaçlarımıza uygun buluyoruz.

Sesli Sözlük (www.seslisozluk.net). Sesli Sözlük Türkçe-İngilizce çeviriler yapar. Sözlükte kelimelerin İngilizce, Yunanca, Portekizce, İspanyolca, Fransızca, İtalyanca, Almanca, Rusça, Danimarkaca, Lehçe, Arapça gibi diğer dillere tercümeleri mevcuttur. Bu kaynakta bileşik kelimelerin hızlı çevirisi mümkündür. Kelime anlamları Büyük Türkçe Sözlük'ten verilmiştir. Öte yandan, sesli sözlük olarak aynı zamanda sözcüklerin telaffuzu da verilmiştir. Bu, kaynağın önemini büyük bir ölçüde arttırır.

Çok dilli Dictionarist sözlüğü (http://nedir.dictionarist.com) – Internet kaynaklarından öğrencilerin en sevdiği bir kaynaktır. Çok dillere çeviri imkânı verir ve böylece filolog öğrencilerin dilsel becerilerini artırmaktadır. Kaynak, 59 iki dilli sözlüğü (Çince, İngilizce, İspanyolca, Flemenkçe, Fransızca, Almanca, Portekizce, İtalyanca, Rusça, Türkçe, Korece, Japonca, Yunanca) içerir. Kelimeler dışında tamlamaları da çevirir, en sık kullanılan kelime gruplarını da içerdiği için oldukça kullanışlıdır.

Bir sonraki kaynak – Nedir Ne Demek (NND Sözlük - http://www.nedirnedemek.com). Türkçe-İngilizce ve İngilizce-Türkçe çeviri sözlüğüdür. Kelime manaları Büyük Türkçe Sözlük’ten alınmaktadır. Sözlüğün değerini arttıran şey – diğer sözlüklerde bulunmayan arkaik kelimeleri içermesidir, kelimelerin Osmanlıca yazılışı bile bulunmaktadır.

Dolayısıyla, şu anda elimizde bu kadar sayıda ve nitelikte çevirim içi sözlükler olurken Türkçeye veya Türkçeden çeviri ile ilgili sorunlar olmamalıdır; herhalde ayrı kelimelerin çevirisini bulmak zorluk çıkarmaz. Ama otomatik çeviri ile ilgili sorunlar hala mevcuttur. Örneğin; Google tarayıcısının çevirmeni Türk dillerinin sözdizim ve gramer özeliklerini tam olarak yansıtmaz, bu nedenle çevirim hataları çoktur. Ancak bu problemler göz önünde yavaş yavaş gideriliyor; gün geçtikçe çevirmeler daha iyi, daha düzgün bir hale geliyor. Yakında bu sorunlar da büyük ihtimalle gündemden kaldırılacaktır.

Günümüzde Türkiye Türkçesine ve Türkiye Türkçesinden yapılan çevirilerde kullanılabilecek online sözlükler (bir dilli, iki dilli sözlükler) yeterlidir. Onlar, sözlüklerin basılı versiyonunun yokluğunu bile telafi ederler. Kullanım kolaylığı, kolay ulaşılabilir, çok sayıda bilgileri içerdiği nedeniyle online sözlükler öğrenciler tarafından severek kullanılır. Bu yüzden Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde çevirim içi sözlükler çok önemli kaynaklardır.

------------------------------------------------------------

[1] http://tdk.gov.tr/index.php?option=com_karsilik&view=karsilik

------------------------------------------------------------

[1] http://tdk.gov.tr/index.php?option=com_karsilik&view=karsilik

Anahtar Kelimeler:

yabancılara Türkçe öğretimi; web tabanlı sözlükler; çevirim içi sözlükler; söz varlığı; Türk dili; Başkurt dili

Tarih/Yer:

13.11.2017.  (AHMET BAYTURSUNOĞLU SALONU) . 14.30-14.45