TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Kerima Filan

Prof. Dr., Sarayevo Devlet Üniversitesi Felsefe Fakültesi öğretim üyesi.

Bosna-Hersek'te Türkçenin konumuna bir bakış. Eski gazetelerimizde Türkçe.

Bugünkü Bosna-Hersek toprağında Türk dilinin geçmiş yuzyıllarda hazır bulunmasına tanıklık eden birçok kaynaklar arasında 19. yüzyılın ikinci yarısında ile 20. yüzyılın başında yayımlanan gazetelere önemli bir yer aittir.

Bosna-Hersek'in Avusturya Macaristan İmparatorluğu idaresi altında bulunduğu dönemde çıkarılan yerli gazetelerin bazılarında yazılar Türkçe ili Boşnakça olmak üzere iki dilde yayımlanmıştır. Bu uygulama 20. yüzyılda da devam ettirildiği halde, o yıllarda yayın hayatına yeni başlayan gazetelerin çoğu Boşnak dilinde ve Latin alfabesiyle basılmış, Türkçe yazılara yer verilmemiştir. Ancak, sayfalarında Türkçe kalıplaşmış ifadeler, deyimler, atasözleri, şiir gibi Türk diline ait çeşitli unsurlara sıkça rastlandığı dikkat çekmektedir.

Bu çalışmada „Boşnak aydınların bir yayın organı“ olarak 1907 yılında yayın hayatına başlayan Ogledalo gazetesinde görülen Türkçenin unsurları ele alınacaktır. Bu araştırmaya bizi sevkeden özelliklerden biri, gazete adının (ilk sayısından başlayarak son sayısına kadar) Boşnakça ile Türkçe olmak üzere iki dilde olmasıdır: Boşnak dilinde ve Latin alfabesiyle yazılan Ogledalo adının yanında eski Türk yazısıyla basılmış İbret adı da yer almaktadır.

20. yüzyılın başında Boşnak okurlar için çıkarılan Ogledalo/İbret gazetesinin yayımlanmış toplam 13 sayısında tespit edilen Türk dilinin unsurları bu çalışmada üç ayrı grupta değerlendirilmektedir: 1) Günümüzün standart Boşnak dilinde varlığını sürdürmeyen, dolayısıyla bugün bilinmeyen ya da nadir kişiler tarafından arkaik kelimler olarak algılanan Türkçe kelimelerle verilen manşetler. Örnek olarak, gazetenin 3. sayısında 6. sayfasında Kizbi sarih şeklindeki manşet; Tuhaf başlığı altında her sayısında yer alan köşe yazısı zikredilebilir. 2) Yazıların içinde Turk dilinde ve eski Turk yazısıyla verilen şiirler, deyimler, atasözleri. 3) O dönemde Boşnakların günlük dilinde sıkça kullanıldıkları anlaşılan ancak zaman içerisinde tamamen kullanım dışında kalan Türkçe kökenli ifadeler. Bunların bir örneği Ben bunu anlamiyorum anlamına gelen Ja to ne anlaišem şeklindeki cümledir.

Yazılarında ülkede olup bitenler tartışıldığı, bilim ve eğitimin gelişmesiyle ilgili konuların ele alındığı, dış haberlere, ilanlara yer verildiği Ogledalo/İbret gazetesi, aynı dönemde basılan diğer gazetelerle birlikte 20. yüzyılın ilk yarısında bu bölgenin dil kültürünü yansıtmaktadır. Çalışmamızda bu gazetede yukarıda gösterilen şekillerde yer alan Türk diline ait unsurlar Türkçenin bölgedeki konumu açısından değerlendirilmektedir. Değerlendirmede ilgili yazının içeriği, kimin tarafından imzalandığı, kimlere yönelik kaleme alındığı gibi hususlar göz önünde bulundurulmaktadır.

Yukarıda söylenenler ışığında eski gazetelerimizin, günümüzde Türk dili ve edebiyatı öğretiminde nasıl değerlendirilebildiği konusuna da değinecektir.

Anahtar Kelimeler:

Bosna-Hersek, eski gazete, Türkçeye ait dil öğeleri, çağdaş Türkçe öğretimi

Tarih/Yer:

13.11.2017.  (GASPIRALI İSMAİL SALONU). 10.45-11.00