TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Muhabbet Kurbanova

Prof. Dr., Ali Şir Nevaî adındaki
Taşkent Devlet Özbek Dili ve Edebiyatı Üniversitesi

ÖZBEKİSTAN´DA ALFABE VE İMLÂ KONUSU

Son yüzyıllıkta Özbekistan´da üç defa alfabe değiştirildi.Alfabenin değiştirilmesi birçok problemlere yol açacağı bellidir.Son yüzyıllıktaki tarihimiz fikrimizi kanıtlıyor.Kaynaklarda kaydedildiğine göre Çar Rusyası Orta Asyayı zabtettiğinde tim Türk halklarını Arap alfabesinden Kırıll alfabesine geçirmeyi planlamıştır.Fakat o zamandaki sosyal durum, yani milletperver cedit aydınlarının çabaları sayesinde bu istek gerçekleşmedi.Abdurauf Fitret gibi fedakar insanlar Arap alfabesini değiştirme değil, belki islâh etme yolunu tuttular.

1921 .yılın ocak ayında tesis edilen I Dil ve İmlâ Kurultayı´nda Arap alfabesine bazi harfları ekleme teklif edildi.Meselâ, iki veya daha çok sesi ifade eden bazi harfleri (alif, vav, kaf) ayırt etmek için mahsus işareler belirlendi.Sonuçta Arap alfabesi Özbekçenin ses dizisini daha iyi ifade edecek oldu.Ancak 1930 yılında Arap alfabesinden vazgeçildi, Latin alfabesi tercih edildi.Bu değişimin türk halklarını birleştirmeye hizmet edebileceğinden merak eden Sovyet hükümeti çok geçmeden Kırıll alfabesine geçilmesini sağladı.Özbek halkı bin yıllık tarihinden uzak tutuldu. Kırıl alfabesine geçilmesi yerli halkı ruslaştırma siyasetinin bir kısmıydı. Çok zengin kültür ve maneviyet sahibi olan halkımız bu alfabede de insanlığa hizmet eden birçok eserler yaratmıştır. Yüzyıllığın sonunda milletin mefkuresindeki değişimlerlerle ilgili olarak bağımsızlık dönemi alfabesi, yani Latin alfabesine geçildi.O zamandaki ekonomik problemlere rağmen çok kısa sürede yeni alfabeyle sosyal, politik, ilmî, edebî eserler yayınlandı.Eğitim sisteminde, özellikle orta ve orta özel eğitimde Latin alfabesine geçildi.Bu alfabeyle tek kuşak, yani bağımsızlık evlatları yetişti.

Günümüzde “Latin mi veya Kırıll mı?” münakaşesi tekrar başlıyor.Bize göre alfabeyi değiştirerek Kırıll alfabesine dönme milletimize, devletimize, özellekle bağımsızlık evlatlarına ihanet etmedir.Latin alfabesi yurdumuzda bağımsızlığın, millîliğimizin sembolu olarak kabul edilmiştir.

Bildiğimiz kadarıyla hiçbir alfabe mükemmel değildir. Latin alfabesi de.Herhangi alfabede bazi problemler görülür.Durum böyleyken, tarihten ibret alarak (alfabeyi suçlamak yerine!) dilimize, alfabemize olan münasebetimizi değiştirelim.Alfabemizi millî değerimiz ve devletimizin sembollarından biri olarak saymayı ve esirgemeyi öğrenelim.

ABSTRACT

The alphabet has changed three times over one hundred year in Uzbekistan. It’s no doubt that changing writing cause number of economical and organizational issues. Our one hundred year history is witness to this. According to sources, Russia planned to transfer all Turkic peoples from the Arabic alphabet to Cyrillic when colonizing Central Asia. However, the social situation - the service of the wise intellectuals (Jadid) and the position of society in the society - did not allow the imperialists to achieve this goal. Like Abdurauf Fitrat, intellectuals have chosen not to change the Arabic script, but rather to reform it. In January 1921, at the 1st Language and Speech Congress, a proposal was made to add some additional letters to the Arabic alphabet. For instance, some characters (alif, wow, kof) that represent two or more sounds have been proposed to add additional characters. As a result, the Arabic alphabet is closer to the nature of the Uzbek language, to the sound system. However, in 1930, abandoned Arabic alphabet and dropped to Latin. The Sho’ra government, which had come to the resemblance of the Turkic peoples, made a Cyrillic alphabet shortly afterwards. The Uzbek people have been deprived of almost a thousand years of history. Crossing to the Cyrillic writing was an integral part of the policy of Russian. Our rich cultural and spiritual people have created many sources for human development in this writing. At the end of the century, the Latin alphabet was transformed to the Latin alphabet, which is associated with the evolution of the nation's ideology. In spite of the economic crisis in our country, public and scientific literature has been published in a short period of time. Education has been totally transformed to the Latin alphabet, especially in primary and secondary education. In this alphabet one generation - the children of Independence have been formed. Today in our Republic there is debate called "Latin or Cyrillic". It turns out that alteration of the alphabet - the return to Cyrillic is a betrayal of the nation, the state, especially the children of independence. The Latin script has become popular in our country as a symbol of our independence, national identity. From the world experience, no alphabet is perfect, including Latin alphabet. Some discomforts are found in other records. So, let's make a good conclusion on history lessons (avoid accusation of the alphabet!), Change our attitude towards writing and language. Let's look after it, as one of the symbols of our national values and the state.

???? 100 ?????? ??????????? ???????????? ?? ????? ?????? ???????. ???? ???????? ????? ?????????, ???????? ??????????? ???????? ???????? ????????. ????? ??????? 100 ?????? ????????? ???????? ????? ???????. ???????????? ???????? ????????, ??? ???????? ???? ?????? ?????????? ?????? ???????? ????? ?????? ????????? ???? ??????????? ???????? ????????? ????????????? ????. ????? ??? ???????? ?????? ???????? ????? -???????????? ????? ????????????? ??????? ?? ?????????? ??????-??????????????????? ?? ????????? ?????? ????????? ??? ???????. ???????? ?????? ??????? ???????? ???? ??????? ???????????? ????, ????? ??? ????? ????? ?????? ??????????. 1921 ??? ?????? ????? ????? ????? 1-??? ?? ???? ??????????? ???? ?????????? ????? ??????? ??????? ??????? ??????? ?????? ????????. ???????, ???? ??? ????? ????? ??????? ?????????? ????? ????? (????, ???, ???)????? ???-??????? ??????? ???? ??????? ???????? ?????? ???????. ????????, ???? ???????? ????? ???????? ?????????, ????? ???????? ???? ?????????. ????? 1930 ????? ????? ???? ???????? ??? ????? ??????? ??????. ?? ??? ?????? ??????????? ???????????, ?????????????? ????? ????????? ??????? ???? ???????? ????? ???? ????? ?????? ?????????? ??????????????. ????? ????? ?????? ???? ?????? ????????? ???? ???????. ?????? ??????? ??????? ??????????? ??????????? ????? ????? ???. ??? ?????????? ?? ??????????? ??? ???????? ?? ?????? ??? ???????? ???????????? ?????? ??????? ?????? ?????????? ??????. ??? ??????? ????? ?????? ????????????? ?????????? ????? ?????? ????? ???????? ????? ???????? - ????? ??????? ??????. ?????????????? ????????? ????????? ?????????? ????? ???? ????? ???? ?????? ????????-??????, ?????-?????? ?????????? ???? ??????. ??????, ???????, ???? ?????? ?? ???? ?????? ????-????? ??????? ?????????? ????? ?????????? ????. ?? ???????? ????? ????? – ???????? ??????????? ?????????.

????? ??????????????? «??????? ??? ??????» ????? ???? ????? ?????. ??????????? ???????? ??????????-???????? ??????, ????????, ????????, ???????, ???????? ????????????? ???????? ??????????. ????? ????? ?????????????? ???????????????, ????????????? ????? ???????? ????????? ???????.

???? ???????????? ?????, ??? ????? ?????? ???????? ????, ????????, ????? ???????? ???. ????? ????????????? ????? ????????? ??? ???. ?????? ????, ????? ???????????? ????? ?????? ??????? (???????? ???????????!), ?????, ?????? ?????? ??????????????? ?????????????. ??? ?????? ???????????, ?????????? ??????????? ???? ???????? ????????? ??????????.

Tarih/Yer:

15.11.2017.  (GASPIRALI İSMAİL SALONU) . 14.00-14.15