TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Yrd. Doç. Dr. Mustafa Levent YENER

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ
FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ

ESKİ TÜRKÇEDE İLK HECEDE YUVARLAK ÜNLÜLER MESELESİ: ÇOK ZAMANLI VE KARŞILAŞTIRMALI DEĞERLENDİRME

Yazım bakımından bazı eksiklikleri olan alfabelerle kaleme alınmış metinlerden oluşan Eski Türkçede, ilk hecedeki yuvarlak ünlülerin darlık ve genişlik bakımından tespiti ciddi bir sorun olarak karşımızda durmaktadır. Bu problemi çözerken Eski Türkçenin kaynakları tek başına yeterli olmamaktadır. Daha önce karşılaştırmalı ve tarihî Türk dilbiliminin tespit ettiği, kimi zaman değinip geçtiği kimi zaman da kısmî çözüm önerilerinde bulunduğu sorun, günümüz Türk dillerinin ışığında değerlendirilebilir. Günümüz Türk dillerinin kökenleri aynı olmasına rağmen, ilk hecedeki yuvarlak ünlülerin genişlik ve darlıklarının farklılık gösterdikleri bilinmektedir. Ortak Türkçe bo:? ? Tatar Türkçesi buy? Başkurt Türkçesi buy “boy” örneklerinden yola çıkılarak Eski Türkçe yazı sistemleri ile ilk hecedeki yuvarlak ünlüleri nasıl okuyacağımız hakkında bir sonuca varılabilir. Bunun için Clauson’un Etymological Dictionary of Pre–Thirteenth Century Turkish adlı etimolojik sözlüğündeki ilk hecesinde dar ve yuvarlak ünlüler bulunduran köl~kül, töl~tül gibi sözcükler toplanmalı Ortak Türkçe ile Tatar ve Başkurt Türkçeleri arasındaki o > u ve ö > ü (ilk hecede yuvarlak ünlünün daralması); b. u > o ve ü > ö (ilk hecede yuvarlak ünlünün genişlemesi) özelllikleri dikkate alınarak karşılaştırılmalıdır. Bunun yanında Brahmi harfli metinler, ilk hecedeki yuvarlak ünlülerin darlık ve genişlik niteliğini belirlememizde başvuru aracımız olmalıdır. Brahmi yazısında o/u ünlüleri bulunmaktaydı ve ö/ü ünlüleri sistemi Uygurcaya uyarlayanlar tarafından ya,yo, yu hecelerinden faydalanılarak eklenmişti. Bu durumda Uygur ve Mani harfleriyle yazılan bir metinde sözbaşında ve ilk hecede bu sesler w+ya/yo/yu biçiminde gösterilmek zorundadır. Öyleyse yukarıda Tatar ve Başkurt Türkçesinde görülen daralma ve genişleme ses olaylarının düzenliliği hakkında bir fikir edinilebilir ve bu şekilde elde edilecek sistematik değişimler ışığında ilk hecedeki yuvarlak ünlüler hakkında çözüm önerisi sunulabilir.

Anahtar Kelimeler:

Eski Türkçe, Tatar Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Brahmi, sesbilgisi, yuvarlak ünlüler

Tarih/Yer:

14.11.2017.  (ALİ ŞİR NEVAİ SALONU) . 10.00-10.15