TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Yrd. Doç. Dr. Nazım Muradov

Lefke Avrupa Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölüm Başkanı / KKTC

Çağdaş Türk Lehçelerindeki Eksiltili Yapılar Üzerine

Eksilti / Eksiltim (ellipsis), bütün dillerin en temel kurallarından olan “daha az çaba yasası” gereği ortaya çıkan, normal şartlardakinden daha tasarruflu kullanılan, semantik yönden bir eksikliğe neden olmayan, anlatımı kolaylaştıran kelime, kelime grubu veya cümlelerin oluşturduğu lengüistik birimlerdir.

Zaman ile yarış içinde olan insanoğlu en temel iletişim aracı gibi kullandığı dilden tasarrufla yararlanmayı öğrenmekle yetinmeyip tasarrufu toplumsallaştırmayı da başarmıştır. Dil tasarrufu, kısa zaman içinde çok bilgi vermek, az sözle çok şey ifade etmek, dil zevkini bu şekilde şekillendirmek ve zenginleştirmek yönünde yapılan bir “dil cimriliği”dir. Bin yılların izlerini taşıyan atasözleri, deyimler, maniler, bulmacalar, emek nağmeleri... göçebe ve yerleşik hayat tarzı yaşayan atalarımızın dil tasarrufları ve tercihleri sonucu ortaya çıkan mükemmel poetik-lengüistik yapılardır. Dilde enerji israfına yol vermemek için başvurulan bu yöntem, büyük ünlü uyumu başta olmakla birçok ses olaylarının da en temel nedenidir. Bu anlamda eksiltimi, nedenlerin nedeni saymak yanlış olmayacaktır.

Biz bu çalışmamızda Oğuz, Kıpçak ve Karluk grubundaki birer çağdaş Türk lehçesinin dil verilerine dayanarak eksilti / eksiltim / tasarruf / ellipsis olayını irdelemeye çalışacağız. Azerbaycan, Kırım ve Özbek Türkçelerinin dil materialinden yararlanarak eksiltimin bireysel ve uslubi bir kullanım olmaktan çıkıp toplumsal bir tercih hâline gelmesinin aşamalarını ve eksiltim türlerini örnekler üzerinden açıklayacağımız bu bildiride ilgili Türk lehçelerinin nesir ve nazım türlerinden örnekler sunacağız.

Eksiltimin yer yer ferdi-psikoloji ve uslubi (dilbilgisel / gramatik) özellikleriyle onun, daha yaygın ve dilbilimsel (lengüistik) ve toplumsal biçimlerinin kullanımları da bu lehçelerin dil verilerine dayanılarak irdelenecektir.

Fonetik, morfolojik, leksik, sentaktik eksiltimlerin lengüistik (dilbilimsel); ‘edebi ekiltimler’in ise kişisel (uslubi) bir tercih olduğu da ayrıca ele alınacaktır.

Bu çalışmada eksiltim modelinin tür çeşitliliği üzerinde de durulacaktır.

Anahtar Kelimeler:

eksilti; tasarruf; daha az çaba yasası; Azerbaycan Türkçesi; Kırım Türkçesi; Özbek Türkçesi

Tarih/Yer:

14.11.2017.  (BİLGE KAĞAN SALONU) . 12.00-12.15