TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Osman MERT

Prof. Dr., Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi ABD

KUTADGU BİLİG’DE EYLEMLER VASITA AÇISINDAN TÜMLENİRKEN KULLANILAN DIŞA DÖNÜK GÖREVLİ DİL ÖGELERİ

Türkçede anlamlı elemanlar kök, köken, gövde, sözcük grubu ve cümleden oluşurken, görevli elemanlar içe ve dışa dönük görev ögeleri olmak üzere kendi içinde ikiye ayrılır. İçe dönük görev ögeleri, üzerlerine geldikleri kök ya da gövdeyle aralarındaki ilişkinin geçiciliğine, kalıcılığına, başka bir ifadeyle üzerlerine geldikleri kök ya da gövdeyle birlikte yeni bir kavram işareti oluşturup oluşturmamalarına ve işlevlerine göre sınıflandırılır. Üzerlerine geldikleri kök ya da gövdeyle aralarındaki ilişki sadece kullanıldıkları cümleyle sınırlı / geçici olan ve yeni bir kavram işareti oluşturmayan dışa dönük görevli dil ögeleri ise, çağdaş Türkiye Türkçesinde genellikle +ø, ek, ek+ek, edat ve ek+edat olmak üzere beş farklı şekilde görülür.

Kutadgu Bilig'de mesaj, alıcıya / okuyucuya eserin türü gereği, vezin, kafiye, hece sayısı gibi birtakım kavramlar dikkate alınarak ve belirli bir kalıba yerleştirilerek sunulmuştur. Dolayısıyla Yusuf Has Hâcib, eserinde, alıcıya, mümkün olduğu kadar az (anlamlı ve görevli) elemanla, mümkün olduğu kadar çok ve eksiksiz mesaj iletmeye çalışmıştır (Mert, 2002: 3). Yusuf Has Hâcib, eserini kaleme alırken, mesaja, vezne, hece sayısına göre anlamlı ve görevli elemanları seçmiş; -mümkün olduğu kadar anlaşılabilirliği dikkate alarak- görevli elemanları işaretsiz (ø) morfem ile karşılamış ve bu yolla kazandığı hece sayısına tekabül eden de anlamlı eleman kullanmıştır.

Bu çalışmada Yusuf Has Hâcib’in, Kutadgu Bilig'de eylemi vasıta açısından tümleyen kavram işaretleri ile eylem arasındaki sentaktik ilişkiyi kurarken /+ø/, /+çA/, /+KA/, /+TA/, /+Ing+TA/, /+bile/, /+birle/, /+Ing birle/, /+öze/, /+°G/, /+°n/, /+TIn/, /+Ing+TIn/, /+GAr/, /+bile ötrü/, /+In ötrü/, /+TIn ötrü/ olmak üzere toplam 17 farklı dışa dönük görevli dil ögesinden yararlandığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler:

Kutadgu Bilig, hâl kategorisi, vasıta hâli, dışa dönük görevli dil ögeleri

Tarih/Yer:

15.11.2017.  (GASPIRALI İSMAİL SALONU) . 09.15-09.30