TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Rebiguli Ajimaimaiti (Rabia Muhammed)

Hacettepe Üniversitesi

Uygur Türkçesinin Tehlikedeki Lobnor Ağzı ve Bugünkü Durum

Tehlikedeki dilller araştırmaları Çin’de 2000’lerde ele alındı. 2001yılında UNESCO ve Çin Sosyal Bilimler Akademisinin iş birliğinde Çinde Tehlikedeki diller ve ağızlar araştırmaları projesi başlatıldı. Bu projeden sonra her üç yılda bir kere farklı üniversitelerin ev sahibliğinde Tehlikedeki ağızlar araştırması sempozyomu düzenlenmektedir. Ama yapılan tüm araştırmalar genellikle Çincenin ağızları üzerinde yapılmaktadır . Çince dışında diğer azınlık dillerin ağızların tehlikeli durumu hakkında inceleme, araştırma yapılmamamıştır.

Uygur türkçesinin Lopnor ağzı ile ilgili yurt içi ve yurt dışındaki Türkologlar ve dilbilimciler tarafından farklı konularda araştırmalar yapıldı. Son yıllarda yapılan araştırmalarda Lopnorluların tammamen Çağdaş Uygur edebi ağzına geçtiğini, bu ağızın yok olduğu açıklandı. Ama Lopnor bölgesinde saha araştırması yaparak bu ağızın ne derecede tehlikede olduğunu ve tehlikeye yüz tutma nedenleri üzerinde tehlikedeki diller ve ağızızlar araştırmaları açısından tetkik edilmedi. Lopnor ağzının tehlikedeki durumu ve şimdiki kullanımı hakkında yapılan araştırmalar sadece Çağdaş Uygur Türkçesi tetkikatında değil tehlikedeki tüm Türk dilleri ve ağızları üzerinde yapılan araştırmalar sırasında ele alınması gerekken önemli konu sayılır.

Ağızlar da diller gibi medeniyetin taşıyıcısı ve tarih ambarı sayılır. Şekil bilgisi ve söz varlığı bakımından bir çok özelliklere sahip olan , eski Türkçe ve eski Uygurcanın ses ve grammer özelliğini taşıyan Lopnor ağzının hızlı bir şekilde kayıp olması aynı zamnada külür ve tarih bilgilerinin yok olması demektir.

Bu makalede Lopnor ilçesinin Aksopa, Tarim, Dönkotan, Karçuğa köyleri ve Lopnur ilçe merkezinde farklı yaş gurubu ve farklı medeniyet seviyesi olan kişiler arasında saha araştırması yaparak günümüzdeki Lopnor ağzının durumunu ve tehlike dereceisini incelemeye çalıştım. Daha öncedeki Lopnor ağzı üzerinde yapılan araştırmalarda bu ağızın yukarda bahsettiğim köyler dışında Tikenlik köyünde yaşayanlar tarafından konuşulduğu hakkında bilgi verilmişti. Ama son dönemlerde iklim değişikliği, özellikle su eksikliği nedeniyle burada yaşayanlar geçinebilmek için başka köylere göç ettiklerini öğrendim . Halen köyde az sayıda aileler hayvancılıkla hayatını devam ettirmektedir. Ama yerli hökümetin izini ve desteği olmadan burada araştırma yapmak imkansız olduğundan dolayı Tikenlikde konuşulan lopnor ağzı üzerinde inceleme yapılmadı.

Saha araştırması bire bir sohbet ve anket çalışması şeklinde yapıldı. Öncelikle Lopnor ağzının şimdiki kullanımı ve Unesco tarafından dillerin devamlılığını tespit etmek üzere belirlenen 9 etken vastasıyla Lopnor ağzının 70 yaş üstü az sayıda nüfus tarafından akıcı olmayan şekilde kullanılmakta olduğu tespit edildi. 50 yaş üstü kişilerin dilinde Lopnor ağızının bazi özellikleri çok nadir görülmektedir. Bu ağızın kullanıldığı ortamlar sadece aile ve geleneksel etkinlikler (düğün, meşrep gibi ) ortamlarla kısıtlanmaktadır. Araştırma esnasında Geniç nesillerin bu ağzı hiç bilmedikleri ortaya çıktı ve sonuç olarak Lopnor ağzının hızla yok olmaya yüz tutuğu belirlendi.

Lopnor ağzını tehlikeye sürükleyen esas nedenlerden biri ilk olarak Lopnor bölgesinin ekolojik çevresinin ağır derecede hasar görmesi diyebiliriz. Lopnor gölünün esas su kaynaklarının azalması, kısıtlanması nedeniyle göl kurumaya yüz tuttu, bu sebebten aslında balıkçılık ve avcılık ve hayvancılığa dayanarak hayatı devam ettiren lopnorlular suyu bol olan başka bölgelere göç etmeye mecbur oldular. Ekonomiğin hızlı gelişmesi sayesinde asıl geçim tarzını değiştirmeye mecbur oldu. Son dönemlerde lopnorun kurak iklimi pamuk yetiştirmeye daha uygun olduğundan yerli kalık çifitçilikle geçinmeye başladı. Geçim tarzının değişmesi nedeniyle geleneksel yaşam tarzı ve dilinde değişiklik oldu.

Eğitim ve basın yayın sektörleri edebi dilin yani standart dilin yaygınlaşmasını hızlandıran esas ve önemli faktörlerden sayılır.

Eğitim ve kitle iletşim araçları her zaman standart dilde(merkez ağzı ) yaygınlaşması nedeniyle çok az sayıda kişi tarafından konuşulan Lopnor ağzını çağdaş Uygur edebi dilinin etkisi altında kaldı. nBunun dışında Lopnor ağzının asıl özelliklerini yitirmesine sebep olan diğer neden ise Lopnorun konum olarak Türfan, Kuça , Şayar ve Hotan ve Uygur edebi ağzı konuşulan Korla gibi çeşitli ağız ve şiveler konuşulan bölgelerle sınırlanması ve yakın olması nedeniyle asıl diğer ağızlara göre çok zayıf , güçsüz durumda olan Lopnur ağzını hızlı bir şekilde etkieledi ve tehlikeye sürükledi.

Yerli toplumun kendi dili ve kültürüne olan tutumu da lopnor ağzının tehlikeye yüz tutmasına sebeb olmuştur. Ekonominin hızlı gelişmesi nedeniyle kırlarda yaşayan kişilerin şehirlere, merkeze taşınması nedeniyle yeniden yerleştiği topluma uyum sağlamak için ister istemez kendi dili ve kültürününden vaz geçmesi sonucunda Lopnor ağzı ve kültürü geniç kuşak tarafından bilinmemektedir. Son dönemlerde Uygur bölgesinde uygulanan çifit dilli eğitim (Çince Uygurca) yüzyıllarca bu bölgede konuşulan Lopnur ağzının hızlı bir şekilde kayıp olmasına neden olmuştur. Çünkü eğitimde Çinceye daha çok ağırlık verildiği için yeni nesillerin yerli kültür ve dil ile karşılaşması imkansız duruma düştü. Araştırma esnasında fark ettiğim şu ki günümüzde bu ağızı konuşanlar hiç okul hayatı görmemiş insanlar oldu.

Araştırma sonucu ve günümüz durumlarına göre Lopnor ağzını ve medeniyetini koruma yada canlandırmanın olasılığı yoktur. Ama en azından bu ağız tamamen kayıp olmadan önce bazi işlemlerin yapılması gerekmektedir.

İlk olarak Lopnor ağzı arşivi oluşturmak şimdi yapabilecek tek işlemlerden biridir. Dilbilimciler bu ağızı konuşanlar hayattayken ses ve görüntü kayıtları şeklinde mümkün olduğunca depolandırmaları gerekmektedir.

Lopnor ağzı sözlüğün yazılması da acil ele alınması gerekken çalışmalardan biri sayılır. Bu çalışma daha önceden yapılan araştırma ve toplanan dil bilgilerine dayanarak dilbilimciler ve hükümetin desteğiıle yapılabilir.

Lopnorluların dil özelliğini en iyi barındıran lopnor halk destanları, masalları ve şiir türü olan lopnor halık koşmaları kitabı yeniden yayınlanmalıdır.

Divanü lügat’it Türk ile Lopnor ağzındaki benzerlikler üzerinde araştırma yapılmalıdır.

Lopnorun yerli tarihi ile ilgili kitap yazılmalıdır. Bu çalışma en azından lopnpor ağzı kayıp olsa da bundan sonra bu coğrafyada yaşayacak olan yerlilere ve dış dünyaya Lopnor hakkındaki bilgileri aktarmak için çok önemlidir.

Bölge içinde Lopnor kültürü araştırma , koruma merkezi açılmalıdır. Lopnor halk sanatı, geleneksel el sanatı gibi çeşitli alanları bir araya toplayan bu koruma noktasında yüzyıllardır bu coğrafyada yaşayan lopnorluların zengin kültürünü elimizden geldiği kadar hayatta tutabiliriz.

Yukarda bahsettiğimiz öneriler bireylerin yapabileceği işlemler değildir. Buna hükümetin izini ve desteğiyle , dilbilimcişer ve araştırmacıların çabasıyla gerçekleşecektir.

Tarih/Yer:

15.11.2017.  (BAHTİYAR VAHABZADE SALONU) . 10.15-10.30