TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Savaş Şahin

AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI

AFGANİSTANDA TÜRKMEN TÜRKÇESİNİN VARLIĞI ÜZERİNE GENEL BİR DEĞERLENDİRME

Afganistan Türkmenlerinin yerleşim yerleri ile ilgili bugüne kadar birçok çalışma yapılmış ama bu çalışmalara bakıldığında, Türkmenlerin yerleşim yerleri, nüfusları, tarihleri hakkında birbiriyle uyuşmayan bilgiler verilmiştir. Yagmurov’a göre Afganistan’da Ersarı, Teke, Alili, Salur, Yomut, Çovdurlar yaşamaktadır. Bu boylardan en bilineni Ersarı, Salur ve Sarıklar’dır. En büyük boy ise Ersarılar’dır. Wambery Orta Asya’ya Seyahat isimli kitabında Ersarıları yirmi tayfaya ayırmıştır (Yagmurov 1993:111). G. Jarring ise Afganistan’da Salur, Sarık, Ersarı, Teke, Alieli ve Çovdur Türkmenlerinin yaşadığı bilgisini verir (Jarrıng 1939:3536).

Afganistan’da yaşayan Teke, Ersarı, Yomut, Gökleng, Alili boyları, Salurların alt boylarıdır. Zaten bu beş boy, modern Türkmenistan’ın bayrağında beş halı nakışı ile ifade edilmiştir. Elbette, Türkmenistan’da yaşayan başka Türkmen boyları da mevcuttur.

Afganistan Türkmenleri çoğunlukla Peştun, Tacik, Hazara gibi milletlerden ayrı ayrı bölgelerde yaşamakla birlikte, kimi bölgelerde bu kavimlerle komşuluk yapmaktadır. Afganistan’ın kuzeyinde Özbeklerle birlikte veya yakın köylerde yaşayan Türkmenlerin dilleri Özbek Türkçesinden etkilenmiştir.

Türkmen boylarına bir mensup olarak kabul ettiğimiz Avşarlar bugün Kabil’de, Mezar-ı Şerif’te ve Herat’ta yaşamaktadır. Avşarlar bugün Farsçanın etkisiyle dillerini kaybetmiş, yaşlıların pek azı dillerini korumuştur. Elimizde L. Lıgetı’nin 1936-1937 yılları arasında Afganistan’da yaşayan Avşarlar’ın dilleri hakkında yaptığı bir çalışma mevcuttur.

Herat’ta Meymezek ve Şekiban köylerinde tespit ettiğimiz ve kendilerini Mövrî (Mervî) Türkmenler olarak adlandıran Türkmenlerin dilleri ise adeta Çağataycanın devamı niteliğindedir. Heratta yaşayan ve kendilerini Selçukî Türkmenler olarak adlandıran Türkmenler ise yaşlıları da dâhil hiçbiri Türkmen Türkçesini konuşamamaktadır.

Farsçanın ve komşuluk yaptığı kavimlerin dillerinin etkisiyle dillerine birçok yabancı kelime giren Türkmenlerin dillerinde Eski Türkçede tanıklanan birçok kelime günümüzde de yaşamaktadır: tidişmek “bölmesine, dağıtmasına yardım etmek (EA), tikiş- (DLT) elbise vb. şeyleri dikmesine yardımcı olmak. Maymak “sakat, aksayarak yürüyen” (EA) ~ mayguk “paytak kimse” (DLT) vb.

Bu çalışmada Afganistan Türkmenlerinin tarihi kısaca anlatılacak, Türkmen ağızları üzerine bir değerlendirme yapılıp Türkmen ağızlarının genel özelliklerinden bahsedilecek ve Afganistan’da konuşulan Türkmen ağızlarının geleceğiyle ilgili görüşler belirtilecektir.

Anahtar Kelimeler:

1. Türkmenler 2. Afganistan Türkmenleri 3. Türkmen Türkçesi 4. Afganistan

Tarih/Yer:

15.11.2017.  (ALİ ŞİR NEVAİ SALONU) . 15.00-15.15