TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Yavuz Akpınar

Gaspıralı’dan Sovyet Dönemine Türk Dünyasında Ortak Edebî Dil Cereyanı

Türk Dünyasında ortak edebî dilin oluşturulmasından ilk söz eden fikir adamı İsmail Gaspıralı’dır. Gaspıralı’nın dil konusundaki bu görüşünün arka planı -bazı akademisyenler hariç- birçok aydın tarafından anlaşılmamış, tek başına bir görüş olarak değerlendirilmiştir. Günümüzde de bu yanlış devam ediyor. Hâlbuki Gaspıralı’ya göre ortak edebî dilden önce ortak Türk kimliği gelir. Gaspıralı, ortak Türk kimliğinin de modernleşmenin, uluslaşmanın bir sonucu olarak ortaya çıkacağı kanaatindedir ve aynı zamanda o, Türk kavimleri arasında uluslaşmayı kitlelere mal eden eylem adamıdır.

Gaspıralı, 19. yüzyılda dünyadaki uluslaşma dalgasını zamanında fark edip bu cereyanın Avrupa’da geçirdiği süreci çok iyi incelemişti. Şark’taki modernleşme hareketlerinin en önemli tezahürlerinden biri de millî kimlik anlayışının ortaya çıkmasıdır. Gaspıralı Türk kavimlerinin soy olarak birliğini tarihî hakikat olarak biliyor, ama Türk kavimlerinin asırlar boyunca dünyanın dört bir yanına yayılmaları sebebiyle birbirlerinden uzaklaştıklarını, dillerinde de belli ölçüde farklılıklar oluştuğunu söylüyordu.

Diğer yandan Müslüman Türklerin, ortak İslam medeniyeti içerisinde, yayıldıkları geniş coğrafyaya rağmen, belli ölçüde ortak değerlere sahip olduklarını da ifade ediyordu.

Gaspıralı bu durum tespitini yaptıktan sonra, Müslümanların ve Müslüman Türklerin niçin geri kaldıklarına cevap aramış ve gafletin, bilgisizliğin, eğitimsizliğin geri kalmanın en önemli sebebi olduğuna inanmıştı.

Dolayısıyla kurtuluş olarak Müslüman âlemine modern eğitimi (Usul-i Cedid), Türk kavimlerine de eğitimle birlikte uluslaşmayı; “Türkleşmeyi” teklif eder. Millet tek olacağına göre o milletin kültürü de (ortak eğitimle oluşturulacak modern kültür), edebî dili de (en geniş anlamda eğitim, bilim ve edebiyat dili), edebiyatı da tek olmalıdır. Gaspıralı’nın özetlenen bu görüşü 1883-1920 yılları arasında Rusya Türkleri içinde birçok taraftar bulmuş, modernleşme hareketleri içine giren Türk kavimlerinin birçok aydını tarafından benimsenmiş ve ortak edebî dil epeyce yaygınlaşmıştı.

1926-1927 yılında Sovyet yöneticileri, Gaspıralı’nın ideallerini benimseyen aydınları ortadan kaldırmış, Türk kavimleri arasında ortak kimlik ve ortak modern kültür (bu arada ortak edebî dil) anlayışı yok edilmiş, yerine görünüşü ne olursa olsun Sovyet Rus kültürü yerleştirilmiştir.

Bildiride Gaspıralı’nın ortak edebî dil anlayışının Türk kavimleri arasında kimler tarafından benimsenip yaşatıldığı örnekleriyle ele alınacaktır.

Tarih/Yer:

13.11.2017.  (BİLGE KAĞAN SALONU) . 13.30-13.45