TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Dr. Öğr. Gör. Zhazira Otyzbay

Pamukkale Üniversitesi
Fen-Edebiyat Fakültesi
Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü

Eski ve Çağdaş Türk Lehçelerinde Kardeş Sevgisini, Merhameti İfade Eden Bir Organ Adı Bağır /Ciğer

Bazı sözcükler bir sözcükten daha çok şeyi ifade ederek bir milletin kültürünü, geleneğini, merhamet duygularını ortaya çıkarır. Türkçe temel anlamı somut nesneyi bildiren ancak, ikincil anlamı ile soyut, manevi değerleri yüksek olan sözcüklerle dolu olan bir dildir. Bu sözcüklerden biri özellikle akrabalar, komşular, dostlar ve hemşehriler arasında insanların kendine yakın hissettiği herkese hitap edilebilen bir organ adı olan sözcük: ciğer sözcüğüdür. “Ciğer” insanın hayati bir organı olmakla birlikte, Türkçenin tüm lehçelerinde kardeş sevgisini ve merhameti belirten bir sözcük olarak karşımıza çıkmaktadır. Genelde birçok dilde sevgiyi belirten organ “kalp” iken, kalp daha çok “aşk”ın sembolüdür. “Ciğer” ise Türkçede aşktan ziyade tamamen kardeş sevgisini, merhameti ifade eder. Türk lehçelerinde bu sözcük bağır, bauır biçiminde ve aynı anlamda Farsçadan girmiş olan ciğer sözcüğü ile kullanılır. Örneğin: Kazak dilinde bauır sözcüğünün temel anlamı “ciğer”, ikinci ve en çok kullanılan anlamı “kardeş”. Kazaklar bir yabancıyı karşılarken bile koşkeldin bauırım “Hoş geldin ciğerim” diyebilirler. Ciğer sözcüğü Kafkasya’daki Karaçay-Malkar, Kumuk, Nogay lehçelerinde, Orta Asya’daki Kazak, Kırgız, Özbek, Uygur, Karakalpak, Türkmen lehçelerinde, Sibirya’da Altay, Tuva, Hakas lehçelerinde Eski Türkçeden günümüze kadar ulaşmış olan bağir sözcüğünün çeşitli ses değişimleri ile günlük hayatta bir organ adı olarak temel anlamı ve kardeşlik sevgisi ve merhameti ifade eden anlamıyla günlük konuşma dilinde ve birçok atasözü ve deyimlerde kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesinde ise bu sözcük temel anlamını yitirip, sadece atasözleri ve deyimlerde yukarıda bahsedilen yan anlamları ile kullanılmaktadır. Örneğin: Kazakçada bauırına basu, Türkçede aynı anlamda bağrına basmak “kucaklamak, sahip çıkmak, sevgiyle ilgilenmek” şeklinde korunmuştur. Kazakçada tas bauır “taş ciğer” => “merhametsiz, taş kalpli” anlamında kullanılmaktadır. Ciğer sözcüğü ile “aşk”tan ziyade “kardeş, akraba, insani sevgi, merhamet duygusu” anlatılan tüm Türk lehçelerinde birçok atasözü ve deyimler bulunmaktadır. Bu sözcüğün kalp sözcüğüne alternatif olarak farklı bir sevgi türünü ifade etme kültürü dikkate değer araştırma konusudur. Bu araştırmada ciğer sözcüğü, G. Lakoff ve M. Johnson’un metaforların anlamını araştırma metodu kullanılarak bilişsel anlambilimi açısından incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler:

Bağır, Biğer, Kazak, Türk, Çağdaş Türk Lehçeleri, Metafor, Bilişsel Anlambilimi, Eski Türkçe.

Tarih/Yer:

13.11.2017.  (KAŞGARLI MAHMUT SALONU) . 14.45-15.00