TÜRK DİLİ KONUŞAN ÜLKELER KURULTAYI

Hakkında Program Bildiri ÖzetleriSonuç Bildirisi Arama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Doç.Dr. Arzu Memmedova

Bakü Devlet Universitesi

Sovyetler Birliği’nde Dil Politikası ve onun Türk Dilinin Konumuna ve Gelişimine Etkisi (Azerbaycan örneğinde)

1922-1991. yıllarını kapsayan Sovyetler Birliği dönemi bu devletin sınırları içinde yaşayan halkların tarihinin zorlu ve karmaşık dönemlerinden biridir.

Söz konusu dönemde Azerbaycan birliğe dahil olan 15 Cümhuriyetden biri olsa da, aslında bağımsız değildi ve merkez Moskova'dan yönetiliyordu.

Sovyetler Birliği kurulduktan sonra ülkede yürütülen politikanın temel çizgisi aynı tür düşünen, aynı inanca sahip ve aynı dilde (rus dili) konuşan Sovyet insanı ve işte bu tür niteliklere sahip Sovyet halkı oluşturmak idi. 1920-30'lu yıllardan başlatılan ve tüm ülke çapında, özellikle de Azerbaycan ve diğer Türk Cumhuriyetlerinde yapılan milli-manevi değerlere, dine karşı mücadele, ruslaştırma politikası buna hizmet ediyordu. Bu dönemde milli gelenek, tarih, hatta dil üzerine bile yasaklar konuluyordu.

Azerbaycan'da aydınlar, halkın düşünen insanları buna karşı hayatları pahasına mücadele vermişlerdir. Ana diline, milli-manevi değerlerine sahip çıkan 30000 insana haksız suçlamalarla en ağır ceza verilmiş- ölüme çarptırılmışlardır.

Türk dili de Sovyet döneminde ağır sınavlardan geçmiş, Azerbaycan'da nüfusun büyük çoğunluğunun iletişim dili olan Türk diline uzun süre devlet dili statüsü verilmemiştir. Ard arda yapılan alfabe değişiklikleri, resmi yazışmaların Rusça yürütülmesi, ülke vatandaşlarının Azerbaycan Türkçesinde yazılmış Başvurularına bile bakılmaması, Cümhuriyette yüksek görevlere daha çok gayri Türklerin atanması 1950'lerde burada ana dili harekatının başlamasının temel nedenleridir. Harekat ülkenin her yerinden gelen protestolarla başlar ve 1956 yılında Türk Dilinin Azerbaycan Sovyet Cümhuriyeti arazisinde resmi devlet dili ilan edilmesi ile sonuçlanır.

1956 yılında Türk dilinin resmi devlet dili ilan edilmesinde rol oynayan yüksek görevli memurlar cezalandırıldıktan sonra Türk dili yeniden ciddi baskılara maruz kalıyor: eğitimin Rusça olduğu okulların sayısı çoğaltılııyor, bu okullarda Türkçe neredeyse eğitilmiyordu. Yürütülen siyaset sonucunda şehirlerde Türk dili konumunu tamamen kaybediyor ve yalnız bölgelerdeki nüfus arasında iletişim dili olarak kalıyor. Televizyon programlarının büyük bölümü Rus dilli izleyiciler için idi. Ana dilinde konuşanlar da aşırı şekilde rus dilinde kelimeler kullanıyorlardı.

1980'lerin sonunda Ermeniler tarafından Karabağ sorununun başlatılması halkın milli ruhunun yükselişinde önemli bir aşama oldu. İmha edilmekte olan Türkce yeniden hayat kazandı. Ana dilinde bilmeyen çoğunluk en kısa sürede kendi dilini öğrenmeye başladı. Aynı zamanda, dilin rus kelimelerinden arınması süreci hızlandı. Bu çalışmada esas rolü milli-manevi değerlerine, tarihine ve diline sahip olmak isteyen kitle oynuyordu.

1991 yılında Azerbaycan'ın bağımsızlığını kazanması bu devletin sınırları içinde Türk dilinin yaşaması için önemli bir rol oynadı.

Günümüzde Türk dili Azerbaycan'da Azerbaycan dili adı ile devlet dili statüsü taşımaktadır. Ama, küreselleşmenin getirdiği yeni sorunlar dilin doğru gelişmesine engel oluyor.

Böylece, bildiride Azerbaycan'da Türk dilinin 70 yıllık gelişme tarihi incelenmiş, bu süreçte dili etkileyen olumsuz ve olumlu faktörler belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler:

Türk dili, Az?rbaycan dili, Azerbaycan, devlet dili

Tarih/Yer:

15.11.2017.  (BİLGE KAĞAN SALONU) . 11.45-12.00